پژوهشی تازه از دانشگاه تافتس نشان میدهد که پایان جنگ یا بازگشت آوارگان به خانه، بهتنهایی برای ترمیم زخمهای کودکان و نوجوانان سوری کافی نیست. جوانان شرکتکننده در این مطالعه، برقراری حاکمیت قانون، پاسخگو کردن عاملان نقض حقوق بشر و مشارکت دادن نسل جوان در بازسازی جامعه را از مهمترین پیششرطهای صلح پایدار میدانند.
مرکز بینالمللی فاینستاین دانشگاه تافتس در ژوئیه ۲۰۲۶ گزارشی با عنوان «برای التیام به زمان نیاز است؛ دیدگاه جوانان درباره انسجام اجتماعی در سوریه» منتشر کرده است. این گزارش حاصل یک مطالعه طولی دوساله درباره زندگی ۶۰ نوجوان و جوان ۱۴ تا ۲۴ ساله در منطقه عفرین در شمال سوریه است.
پژوهشگران طی سه مرحله، از اواخر سال ۲۰۲۳ تا سال ۲۰۲۵، با این افراد گفتوگو کردهاند. نیمی از شرکتکنندگان دختر و زن جوان و حدود نیمی دیگر پسر و مرد جوان بودهاند. در میان آنان، آوارگان داخلی، ساکنان بومی، افراد دارای معلولیت و بازماندگان کار کودک، ازدواج زودهنگام، خشونت جنسیتی، تبعیض، بازداشت و خشونت گروههای مسلح حضور داشتهاند. پژوهشگران همچنین با ۳۲ معلم، پزشک، وکیل، مدیر اردوگاه، مسئول محلی و فعال اجتماعی مصاحبه کردهاند.
نسلی که با جنگ بزرگ شد
نوجوانان مورد مطالعه تقریباً تمام دوران کودکی خود را در سایه جنگ، آوارگی، ناامنی و سپس زلزله ویرانگر سال ۲۰۲۳ گذراندهاند. روایتهای آنان نشان میدهد که رفتار گروههای مسلح، خشونت مبتنی بر هویت، تصرف خانه و زمین، بازداشت خودسرانه و نبود امکان دادخواهی، اعتماد میان مردم را بهشدت تضعیف کرده است.
نوجوانان کُرد از سرکوب هویت فرهنگی، ممنوعیت برگزاری آیینهایی مانند نوروز، آزار در مدرسه و محیط عمومی و اتهامهای امنیتی سخن گفتهاند. آوارگان عرب نیز از فقر، تبعیض در اشتغال، ناامنی و ناتوانی در دسترسی به مسکن، آموزش، خدمات درمانی و معاش پایدار گزارش دادهاند.
به گفته پژوهشگران، اختلاف بر سر خانهها، زمینها و املاک یکی از مهمترین عوامل تنش میان ساکنان بومی و آوارگان بوده است. زلزله نیز به جای نزدیک کردن جامعه، در برخی مناطق این شکافها را عمیقتر کرد؛ زیرا اسکان خانوادههای آواره در املاک دیگران و تصور توزیع ناعادلانه کمکهای بشردوستانه، بیاعتمادی بیشتری به وجود آورد.
خشونتی که دختران را خانهنشین کرد
گزارش بخش ویژهای را به خشونت و آزار جنسی اختصاص داده است. دختران بومی و آواره گفتهاند که آزار خیابانی و نبود امنیت، رفتوآمد آنان را محدود کرده و دسترسیشان به مدرسه، کار و زندگی اجتماعی را کاهش داده است. برخی خانوادهها نیز به دلیل ترس از خشونت، مانع خروج دختران از خانه یا ادامه تحصیل آنان شدهاند.
نویسندگان تأکید میکنند که آزار جنسی صرفاً یک مسئله فردی یا امنیتی نیست؛ این خشونت با حذف دختران از فضای عمومی، اعتماد اجتماعی و امکان مشارکت برابر آنان در بازسازی جامعه را نیز از بین میبرد.
بازگشت همیشه به معنای بازگشت به زندگی نیست
پس از سقوط حکومت بشار اسد، شماری از جوانان آواره به مناطق محل تولد خود بازگشتند؛ اما شادی اولیه آنان در بسیاری موارد خیلی زود جای خود را به سرخوردگی داد. خانههای ویران، نبود آب و برق، تخریب مدارس، کمبود خدمات درمانی و فرصتهای شغلی اندک، زندگی تازهای را که انتظارش را داشتند دشوار کرده است.
یک نوجوان ۱۷ ساله گفته است که خانهشان حدود ۷۰ درصد و بخش بزرگی از روستایشان نزدیک به ۹۰ درصد تخریب شده است. نوجوان دیگری که دارای معلولیت جسمی است، از کمبود خدمات درمانی و آزار همسالان پس از بازگشت سخن گفته و تأکید کرده که در عفرین دسترسی بیشتری به خدمات و تنوع اجتماعی داشته است.
بازگشت همچنین اختلاف تازهای میان کسانی که مهاجرت کرده بودند و افرادی که در مناطق تحت کنترل حکومت اسد باقی ماندند ایجاد کرده است. سوءظن، اتهام همکاری با حکومت سابق و در مواردی انتقامجویی و خشونت، مانع شکلگیری دوباره روابط اجتماعی شده است.
عدالت، پیششرط آشتی
با وجود تجربههای تلخ، بیشتر شرکتکنندگان همچنان به آینده امیدوارند. آنان خواستار نظام قضایی بیطرف، نیروهای امنیتی تحت مدیریت غیرنظامی، پایان مصونیت گروههای مسلح و پاسخگویی عاملان نقض حقوق بشر شدهاند.
گزارش دانشگاه تافتس توصیه میکند که سازوکارهای عدالت انتقالی با مشارکت مستقیم نوجوانان، جوانان و جوامع آسیبدیده طراحی شوند؛ اختلافهای مربوط به خانه و زمین از طریق نهادهای شفاف و قابل دسترس حل شود؛ توزیع کمکها بدون تبعیض صورت گیرد و برنامههای بلندمدتی برای بازسازی اعتماد اجتماعی، حمایت روانی، آموزش و اشتغال جوانان ایجاد شود.
پیام اصلی گزارش روشن است: بازسازی سوریه فقط بازسازی ساختمانها، مدارس و جادهها نیست. بدون شنیدن صدای نسلی که با جنگ بزرگ شده، تضمین حقوق کودکان، رسیدگی به خشونتهای گذشته و ایجاد امکان مشارکت برابر، بازگشت آوارگان الزاماً به آشتی و صلح منجر نخواهد شد.
مشاهده صفحه معرفی و متن کامل گزارش در وبسایت مرکز بینالمللی فاینستاین دانشگاه تافتس
